Een warmtepomp met radiatoren kan, ook bij renovatie. De vraag is niet of het werkt, maar bij welke aanvoertemperatuur uw radiatoren de woning op de koudste dag warm krijgen. Daar hangt alles van af: of de radiatoren kunnen blijven, of een paar ruimtes een grotere radiator nodig hebben, of dat een hoge-temperatuurwarmtepomp de betere keuze is.
Dit artikel is voor woningeigenaren die willen weten wat er met hun radiatoren moet gebeuren, en voor installateurs die bij renovatie de systeemkeuze maken.
U leest hoe u bepaalt welke aanvoertemperatuur uw radiatoren nodig hebben, wanneer u ze behoudt, vergroot of vervangt, wanneer een hoge-temperatuurwarmtepomp past en wat dat betekent voor het rendement. Met een stappenplan voor installateurs en projecten uit de praktijk.
Ja. Een warmtepomp verwarmt het water dat door uw radiatoren stroomt, net als een cv-ketel. Het verschil zit in de temperatuur. Een cv-ketel levert zonder moeite heet water; een warmtepomp werkt het zuinigst op een zo laag mogelijke aanvoertemperatuur. Elke graad die de warmtepomp minder hoeft te stoken, scheelt elektriciteit.
Vloer- en wandverwarming werken rond de 35 °C, de lage-temperatuurklasse van het energielabel. Radiatoren vragen voor dezelfde warmte meestal een hogere temperatuur, tenzij ze groter zijn of zijn vervangen door lage-temperatuurradiatoren. Dat ziet u terug in de praktijk: in de Installatiemonitor 3.0 haalden all-electric installaties met alleen radiatoren een SCOP van 3,2, met alleen vloerverwarming 3,8. Volgens de onderzoekers komt dat verschil waarschijnlijk doordat woningen met alleen vloerverwarming beter geschikt zijn gemaakt voor verwarmen op lage temperatuur. Een warmtepomp met radiatoren werkt dus; hoe beter de radiatoren op lage temperatuur zijn afgestemd, hoe zuiniger hij draait. Hoe het ontwerp het rendement bepaalt, leest u in rendement warmtepomp: 6 ontwerpkeuzes.
Dat is de kernvraag bij renovatie. Een radiator geeft meer warmte af naarmate het water warmer is en het oppervlak groter. Om te weten of uw radiatoren het met een warmtepomp redden, bepaalt u per ruimte twee dingen:
De ruimte die de hoogste temperatuur vraagt, bepaalt de aanvoertemperatuur voor het hele huis. Eén te kleine radiator in de woonkamer kan dus de hele installatie minder zuinig maken. Vaak is het daarom voldoende om alleen de radiatoren in de kritische ruimtes te vervangen.
Er zijn vier routes. Welke past, hangt af van de uitkomst per ruimte.
| Route | Wanneer | Gevolg |
|---|---|---|
| Behouden | De radiatoren leveren genoeg warmte bij een aanvoertemperatuur die de warmtepomp zuinig haalt | Geen aanpassing aan het afgiftesysteem |
| Vergroten of vervangen | Eén of enkele ruimtes vragen een te hoge temperatuur | Een grotere radiator of een lage-temperatuurradiator in die ruimtes; de rest blijft |
| Radiator met ventilator (fancoil) | Er is weinig wandruimte of u wilt ook koelen | Een ventilator vergroot de warmteafgifte bij een lage watertemperatuur |
| Hoge-temperatuurwarmtepomp | U wilt de radiatoren houden en ze vragen een hoge temperatuur | Geen ingreep in de woning, wel een lager rendement |
Een lage-temperatuurradiator heeft meer verwarmend oppervlak dan een gewone radiator van dezelfde maat, of een ingebouwde ventilator. Daardoor geeft hij bij een lagere watertemperatuur toch genoeg warmte af. Vervang ze alleen waar de berekening laat zien dat het nodig is.
Een radiator met ventilator, ook wel fancoil of ventilatorconvector, blaast lucht langs het warmtewisselende oppervlak. Zo geeft hij bij een lage watertemperatuur veel warmte af, en met een warmtepomp die koelt kan hij ook koelen. Meer leest u in de fancoil van Panasonic en in ventilatorconvector. Losse radiatorventilatoren onder een bestaande radiator werken op hetzelfde principe; hoeveel ze opleveren, verschilt per radiator.
Wilt u de bestaande radiatoren houden en vragen ze een hoge temperatuur, dan kan een hoge-temperatuurwarmtepomp uitkomst bieden. Warmtepompen met het koudemiddel R290 (propaan) halen hoge aanvoertemperaturen zonder gasketel: de Panasonic L-serie (5, 7 en 9 kW) tot 75 °C bij -10 °C buiten, de Panasonic M-serie (9, 12 en 16 kW) tot 75 °C bij -15 °C. Bij renovatie zorgt de T-CAP-techniek van de M-serie voor hoge temperaturen zonder ingrijpende aanpassingen.
De afweging is eerlijk te maken. Hoe hoger de aanvoertemperatuur, hoe lager het rendement. Zet de stooklijn daarom zo laag als de woning toelaat, en verhoog pas als een ruimte aantoonbaar niet op temperatuur komt. Vervangt u later toch enkele radiatoren of verbetert u de isolatie, dan kan dezelfde warmtepomp met een lagere stooklijn verder.
Let bij de keuze ook op het koudemiddel. Vanaf 1 januari 2027 mag een monoblok tot en met 12 kW met een koudemiddel met een GWP van 150 of meer niet meer nieuw in de handel komen. R290 heeft een zeer laag GWP en valt daar niet onder.
Meestal wel, maar minder dan met vloerverwarming. In de Installatiemonitor 3.0, een praktijkonderzoek onder recente warmtepompkopers, bespaarde een all-electric warmtepomp in een standaardwoning ongeveer 600 euro per jaar en 70% CO₂ ten opzichte van gas. Dat is gerekend met 1.200 m³ gas, 1,20 euro per m³ en 0,26 euro per kWh. Overgedimensioneerde installaties presteerden duidelijk slechter: hun SCOP zakte van 3,8 naar 3,0.
De besparing hangt dus minder af van het toestel dan van het ontwerp: een passend vermogen, een lage aanvoertemperatuur en goed inregelen. Voor een bestaande woning met een bouwjaar vóór 1 januari 2019 kan ISDE-subsidie gelden. Controleer daarvoor de meldcode van het toestel op de apparatenlijst van RVO.
Bij renovatie hangen isolatie en radiatoren samen. Isoleert u de woning beter, dan daalt de warmtevraag en kunnen dezelfde radiatoren met een lagere temperatuur toe. Soms is een beperkte isolatiemaatregel in een kritische ruimte goedkoper dan een nieuwe radiator. Welke voorwaarden er verder gelden voor een warmtepomp in een bestaande woning, zoals ruimte en isolatie, leest u in warmtepomp installeren in een bestaande woning.
Voor een buiten opgestelde warmtepomp geldt op de perceelgrens met een ander perceel met een woonfunctie een maximum van 40 dB (Bbl, artikel 4.107). Alleen met een aparte instelling voor de avond en nacht wordt het geluid overdag met 5 dB gecorrigeerd. In een bestaande wijk staan buren vaak dichtbij, dus de plek van de buitenunit telt mee. Lees meer in geeft een warmtepomp geluidsoverlast?.
Een vergunning is vaak niet nodig. Een warmtepomp op de grond is vergunningvrij als hij niet hoger is dan 1 meter en niet groter dan 2 m². Hangt hij aan de gevel of staat hij op het dak, dan bepaalt het omgevingsplan van de gemeente wat mag (IPLO).
Bij woningen met een schuin dak kan de warmtepomp in het dak. De HydroTop is een prefab dakinbouw voor warmtepompen van 3 tot 9 kW, uitgerust met een geïntegreerde gasdetectie- en ventilatieoplossing voor R290. Met de BCRG-kwaliteitsverklaring hoeft bij de bouwaanvraag geen akoestische berekening te worden aangeleverd. Zie dakoplossingen.
Bij renovatie zien installateurs drie routes: all-electric met de bestaande of deels vervangen radiatoren, een hoge-temperatuurwarmtepomp die de radiatoren laat zoals ze zijn, of een hybride warmtepomp als tussenstap op weg naar volledig aardgasvrij (in de Installatiemonitor had driekwart van de onderzochte woningen een hybride). Kiest u voor all-electric, dan helpt deze volgorde:
In de Installatiemonitor was bij 19% van de huishoudens de warmtepomp na installatie niet goed ingeregeld. Stap 6 is dus geen formaliteit. Meer over het buffervat leest u in buffervat bij een warmtepompinstallatie.
DHPS ondersteunt installateurs met een projectcheck, technische documentatie en PHPP-berekeningen voor specifieke projecten, en met trainingen over onder meer instellingen en hydraulische schakelingen. Lees meer over advies voor installateurs of vraag projectadvies aan.
Ja, als de radiatoren op de koudste dag met een lage genoeg aanvoertemperatuur de woning warm krijgen. In de Installatiemonitor 3.0 haalden all-electric installaties met alleen radiatoren een SCOP van 3,2, met alleen vloerverwarming 3,8, waarschijnlijk omdat die woningen beter geschikt waren gemaakt voor lage temperatuur. Vervang zo nodig de radiatoren die het verschil maken.
Vaak wel, maar toets het per ruimte. Bepaal hoeveel warmte elke ruimte op de koudste dag nodig heeft en welke aanvoertemperatuur de bestaande radiator daarvoor vraagt. Eén te kleine radiator kan de temperatuur voor het hele huis omhoog trekken. Die vervangt u door een grotere of een lage-temperatuurradiator.
Dat hangt vooral af van de aanvoertemperatuur en de woning. In de Installatiemonitor 3.0 bespaarde een all-electric warmtepomp in een standaardwoning ongeveer 600 euro per jaar en 70% CO₂ ten opzichte van gas, gerekend met 1.200 m³ gas. Met radiatoren is de besparing lager dan met vloerverwarming, maar meestal nog steeds aanzienlijk.
Ja. Een warmtepomp werkt ook met radiatoren, lage-temperatuurradiatoren of radiatoren met ventilator (fancoils). Vloerverwarming laat de warmtepomp het zuinigst draaien, maar is in een bestaande woning niet altijd haalbaar. Het afgiftesysteem moet de woning op de koudste dag warm krijgen bij een zo laag mogelijke aanvoertemperatuur.
Een warmtepomp die een hoge aanvoertemperatuur kan leveren, zodat bestaande radiatoren vaak kunnen blijven. Warmtepompen met het koudemiddel R290 halen tot 75 °C, zoals de Panasonic L-serie bij -10 °C buiten. Hoe hoger de aanvoertemperatuur, hoe lager het rendement; zet de stooklijn daarom zo laag als de woning toelaat.